DZIEJE LEKKOATLETYKI NA ZIEMIACH POLSKICH

Początki lekkoatletyki na ziemiach polskich (głownie Galicji), będących wówczas pod zaborami, sięgają końca XIX wieku. Od samego początku formy lekkoatletyczne w swoich ćwiczeniach i pokazach stosowało Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, które powstało w 1867 roku we Lwowie. W 1887 w sali Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” rozegrano kilka konkurencji lekkoatletycznych. W skoku wzwyż M. Kowalski zwyciężył wynikiem 155cm, a w skoku w dal M. Ludwig osiągnął 4,75m.

Znaczący wpływ na rozwój lekkoatletyki miało utworzenie w 1888 roku w Krakowie Parku dra Henryka Jordana, rzecznika prowadzenia zajęć na wolnym powietrzu. Dzięki Radzie Miejskiej Krakowa, która przyznała 8 ha terenu na krakowskich błoniach Henryk Jordan zorganizował ośrodek wychowania fizycznego, w działalności którego znalazły się ćwiczenia lekkoatletyczne. W 1892 w/w parku przeprowadzono zawody w biegu i w biegu  z przeszkodami oraz w skoku wzwyż, skoku o tyczce i skoku w dal, podobny charakter miały Ogrody Raua w Warszawie (1898r.) i TZR(Towarzystwo Zabaw Ruchowych) we Lwowie (1905 r.). Natomiast w 1897 r. w Krakowie urządzono pierwsze zawody w pięcioboju lekkoatletycznym.

Niemniej jednak lekkoatletyczne formy ruchu występowały już w średniowiecznej Polsce w postaci tradycyjnych ćwiczeń związanych z doskonaleniem kunsztu rycerskiego. Do zajęć doskonalących umiejętności giermków i paziów należały: marsze, biegi, rzuty oszczepem oraz posługiwanie się kopiom.

W okresie odrodzenia dowodem na istnienie ćwiczeń bliskich form lekkoatletycznych dowiadujemy się głównie z pism, z dzieł autorów. Z pisma Góreckiego w XVI wieku wynika, iż: u dworu nie do końca jeszcze zagasło ciskanie kamieni, zawody w biegu, skoku.

Duży wpływ na wychowanie ówczesnej młodzieży szlacheckiej miały opracowania lekarzy: Wojciecha Oczki Przymiot oraz Sebastiana Petrycego, który tłumaczył dzieło Arystotelesa Polityka. W obu przypadkach autorzy zalecali – w celach poprawienia sprawności i zdrowia – gry w piłkę, skok, procę i ciskanie kamieniami, pływanie. Zawód(bieg do mety) też ćwiczy ciał . Skok także potrzebne ćwiczenie, przeskoczyć przekop, przerzucić się przez parkan.

Rozwój kultury fizycznej w tym okresie oznaczał wyraźny postęp w rozwoju  społecznym i miał charakter klasowy. W Polsce utrzymał się do połowy XVII wieku. Wojny szwedzkie, moskiewskie, ukraińskie i tureckie wpłynęły na rozkład państwa polskiego. Rozwiązłość okresu panowania królów saskich dopełniła reszty w zacofaniu narodu polskiego. Panowanie Stanisława Augusta charakteryzowało się poszukiwaniem możliwości ratowania Polski przez naprawę oświaty i kultury, piśmiennictwa i nauki oraz kształtowanie świadomości patriotycznej. Znacznie podniósł się poziom kultury fizycznej, w której pierwsze kroki postawił  prekursor polskiego oświecenia Stanisław Konarski – założyciel w 1740 r. Collegium Nobilium. Podniósł on znaczenie wychowania fizycznego. Śladem Konarskiego poszli jezuici zarządzający w tym czasie największą liczbą szkół, a także twórcy Szkoły Rycerskiej i organizatorzy pierwszego w świecie ministerstwa oświaty – Komisji Edukacji Narodowej (1773-1794). Ustawa Komisji a zwłaszcza rozdział XXV, zalecały ciskanie kamieniami na wodę, gonitwy do pewnego kresu, wyprzedzanie się na wzgórki i przykre miejsca. Jako pierwszym w Polsce udało się zreformować szkoły, od podstawowej przez podwydziałowe, wydziałowe do akademickich. Osiągnięcie to uwzględniło w programach szkolnych wychowanie fizyczne, a w nim – oprócz innych ćwiczeń – biegi i rzuty kamieniami. Opis rekreacyjnych form lekkoatletycznych można znaleźć w utworach twórców oprócz wcześniej wspomnianych : Mikołaja Reja, Jana Kochanowskiego, Andrzeja Frycza Modrzewskiego.

Sport polski przeszedł takie same etapy rozwoju swej struktury organizacyjnej jak europejski: od stowarzyszenia (klubu) do ogólnopolskiego związku sportowego( min. PZLA) i polskiego Komitetu Olimpijskiego oraz stopniowego wchodzenia na arenę międzynarodową. Działo się to jednak – w porównaniu do wielu krajów europejskich – znacznie później, bo dopiero w końcu XIX wieku i w pierwszym dwudziestopięcioleciu XX stuleciu. Opóźnienie rozwoju polskiego sportu spowodowane było wieloma czynnikami, do najważniejszych należały: brak przez ponad sto lat państwowości polskiej i podział ziem polskich między trzech zaborców, prowadzących dyskryminującą politykę wobec narodu polskiego.

Rozwój wychowania fizycznego i sportu na ziemiach polskich w XIX  i na początkach XX wieku odbywał się w trudnych warunkach niewoli narodowej i uzależniony był od sytuacji politycznej i gospodarczo-społecznej w poszczególnych zaborach. Był nierówny w zakresie terytorialnym, chronologicznym, stanu upowszechniania oraz miejsca i roli w życiu ówczesnego społeczeństwa. Jednak mimo licznych ograniczeń zdołano w dziedzinie wychowania fizycznego i sportu przed 1918 rokiem wiele dokonać co zaowocowało szybkim ich rozwojem tuż po odzyskaniu przez Polskę niepodległości.

W każdym z trzech zaborów, mimo odmiennych warunków politycznych  i ekonomicznych, ta nowa wówczas dyscyplina sportu rozwijała się w oparciu o wypracowane lokalne czyste formy lekkoatletyczne. Z czasem nabyto wiadomości i umiejętności z zakresu metodyki nauczania, technikę, przepisów oraz organizacji zawodów lekkoatletycznych.

Pewne jest, że obecność lekkoatletyki na terenie Galicji zawdzięczać należy działalności organizacyjnej i sportowej związanej z ruchem sokolim. Do momentu powstania Ogrodów Jordanowskich i TZR, lekkoatletyka rozwijała się wyłącznie jako część ćwiczeń gimnastycznych w ramach zlotów sokolich oraz na nadobowiązkowych lekcjach wychowania fizycznego. Z tych właśnie ośrodków płynęły wzory teoretyczne i praktyczne przenoszone przez uczestników zlotów sokolich do swoich miejsc zamieszkania.

Powstawanie klubów lekkoatletycznych należy więc wiązać z ideą i działalnością dra H. Jordana oraz prof. E. Piaseckiego, będących rzecznikami ruchu na wolnym powietrzu. Pierwszymi zawodnikami trenującymi lekkoatletykę byli piłkarze. W latach 1903-1918 powstało w miastach Galicji kilkadziesiąt klubów, które początkowo przyjmowały nazwy od kolorów używanych kostiumów. W późniejszym czasie - zamiast barw – nazwy klubów tworzone były od przepływających rzek, nazw miast itp. Tak powstały np. kluby: Czerwono-Niebiescy (KGS Lwów), Czerwono-Biali („Lechia”, „Cracovia”, „Resovia”), Czerwoni („Wisła”), Czarni („Czarni” Lwów, „Czarni” Jasło), Czerwono – Biało – Niebiescy („Pogoń” Lwów, „Pogoń” Jarosław).

Od mniej więcej 1904 r. zdecydowany prymat uzyskuje Lwów, gdzie Towarzystwo Zabaw i Gier Ruchowych oraz znane kluby piłkarskie „Pogoń" i ,,Czarni" skupiają wybitnych spor­towców. Sprowadzają też one z Czech pierw­szych instruktorów „gier i lekkiej atletyki", którzy uczą młodzież lwowską podstawowych zasad treningu specjalistycznego. Mnożą się imprezy sportowe. W 1906 r. pierwszy bieg na przełaj, chód godzinny i sztafeta 4 x 100 m. W rok później pierwszy występ polskiego lekko­atlety za granicą kończy się pełnym sukce­sem — Józef Kawecki z „Czarnych" wygrywa w Pradze bieg na 3000 m.     W 1908 r. senior wysoce usportowionej rodziny Kucharów -Tadeusz - zdobywa mistrzostwo Galicji w cho­dzie Lwów -Stryj na dystansie 70 km, a w póź­niejszych latach uzyskuje wiele sukcesów na bieżniach Budapesztu, Wiednia i Pragi, w tym podwójne mistrzostwo Czech (w 1910 r.) na 2 mile oraz w sztafecie 3 x 1000 m wraz ze Zdzisławem Latawcem i Władysławem Grabowskim. „Pogoń"- najlepszy klub Galicji- dla ułatwienia sobie kontaktów międzynaro­dowych przystępuje do Związku Lekkoatletycznego Austrii, dzięki czemu zawodnicy polscy biorą udział w eliminacjach przedolimpij­skich rozgrywanych w Wiedniu. Zwycięsko je przechodzą Tadeusz Garczyński, później znany dziennikarz, który czasem 16,2 ustanowił długoletni rekord Austrii w biegu na 110 m przez płotki, oraz Władysław Ponurski na 400 m. Bolesna kontuzja uniemożliwiła start w Sztok­holmie Garczyńskiemu, Ponurski zaś odpadł w przedbiegu na 400 m jako pierwszy polski lekkoatleta na igrzyskach olimpijskich.

W 1914 roku zostało utworzone przy Austriackim Związku Lekkoatletycznym Polskie Kolegium Lekkoatletyczne, które było zalążkiem federacji krajowej. Wybuch pierwszej wojny światowej przerwał dynamiczne rozwijającą się lekkoatletykę na ziemiach polskich. Jej dalszy rozwój następował po 1918 r., po zakończeniu działań wojennych i odzyskaniu przez Polskę niepodległości.

Powstanie dnia 11 października 1919 r. w Krakowie Polskiego Związku Lekkiej Atletyki otwarło nowy etap rozwoju tej dyscypliny sportu w Polsce. Po zakończeniu pierwszej wojny światowej do działania na rzecz rozwoju lekkoatletyki włączyli się przedwojenni działacze i zawodnicy.

Pierwsze Mistrzostwa Polski mężczyzn w lekkoatletyce zostały rozegrane na stadionie LKS Pogoń we Lwowie w 1920 roku, natomiast kobiety zapoczątkowały Mistrzostwa Polski w 1922 r. w Warszawie.

W skład pierwszych męskich Mistrzostw Polski weszły następujące konkurencje : 100m, 200m, 400m, 800m, 1500m, 3000m i 3000m drużynowo (były rozgrywane do 1924 r.), 5000m, 110m pł., skok wzwyż, skok o tyczce, skok w dal, trójskok, skoki z miejsca wzwyż i w dal (rozgrywane do 1921 r.), pchnięcie kulą, rzut dyskiem, rzut oszczepem, sztafety 4x100m oraz 4x400m. W kolejnych latach wraz z rozwojem  lekkoatletyki dołączano kolejne konkurencje. Podczas drugich mistrzostw w 1921 roku wprowadzono trzy nowe, rzuty oburącz dyskiem i oszczepem oraz pchnięcie kulą oburącz. Niestety nie przetrwały  próby czasu i wycofano je w 1929 r. W roku 1923 podczas IV Mistrzostw Polski po raz pierwszy rozegrano bieg na 10000m, 3000m z prz., 400m pł., rzut młotem, dziesięciobój, chód na 10km. Rok 1924 to początek rozgrywania maratonu oraz chodu na 2km, który odbywał się do 1925 roku, a pięciobój kontynuowano do 1955 r. W latach trzydziestych zapoczątkowano chód na 50km(1930 r.) oraz wprowadzono sztafety 400-300-200-100m, 4x1000m i 4x200m, które przetrwały do 1950 roku. Od 1951 do 1952 roku rywalizowano o medale w rzucie granatem, w 1953-1966 biegano na 200m pł., a w latach 1954-1955 rozgrywano bieg godzinny oraz chód na 30km. Od roku 1956 chodziarze walczą o medale Mistrzostw Polski na dystansie 20km, próbowano jeszcze włączyć chód na przełaj ale tą konkurencję rozegrano tylko raz w 1958 roku. Rok 1995 był początkiem walki o medale w biegu na dystansie 100km, który w latach 2002-2008 nie rozgrywano a ponownie włączono do programu mistrzostw w 2009 roku.

Kobieca Polska lekkoatletyka od 1922 r. była prezentowana w biegu na 60m, w sztafecie 4x50m oraz w skokach wzwyż i w dal. W roku 1923  kobiety rywalizowały już na dystansach 100m, 200m, oraz w pchnięciu kulą  i rzucie oszczepem. W latach dwudziestych do rywalizacji kobiet dołączono bieg na 800m oraz 80m prz. pł, rzut dyskiem oraz pięciobój który od 1981 roku zastąpiono siedmiobojem. W 1952 roku wprowadzono bieg na 400m, a w latach 60-tych bieg na 1500m i sztafety 4x400m oraz 100m pł., którym zastąpiono bieg na 80m pł. W roku 1973 wprowadzono dwie nowe dla kobiecej lekkoatletyki biegowe konkurencje : 3000m, które rozgrywano do 1994 r. oraz 400m pł. Lata osiemdziesiąt oznaczają się przede wszystkim wprowadzeniem konkurencji wytrzymałościowych tj. biegów na 5000m/1984/, 10000m/1989/, półmaratonu/1984/, maratonu/1981/. Natomiast do najmłodszych konkurencji wprowadzonych w latach 90-tych należą skok o tyczce/1995/ oraz bieg na 3000m z prz. /1999/. 

Jakub Staśkiewicz

Bibligrafia :

  • Kurzyński Henryk, Pietkiewicz Stefan,  Rozum Janusz,  Wojełko Tadeusz: Historia finałów lekkoatletycznych Mistrzostw Polski 1920-2007, konkurencje męskie, Komisja Statystyczna PZLA, Szczecin 2008 r.
  •  Michalik Marian B.: Kronika Sportu, Wydawnictwo Kronika 1993 r. 
  • Osterloff Wiesław Konrad : Historia Sport, Instytut Wydawniczy Nasza Księgarni, Warszawa 1976 r.
  • Rotkiewicz Maria, Hądzelek Kajetan: Powstanie i działalność polskich związków sportowych (I) Przełom wieku XIX i XX, Sport Wyczynowy nr. 7-9, 2007 r.
  • Zaborniak Stanisław: Lekkoatletyka na ziemiach polskich w latach 1867-1918, Uniwersytet Rzeszowski, Podkarpackie Towarzystwo Naukowe Kultury Fizycznej, Rzeszów 2004r.
  • Internet : pl.wikipedia.org/wiki/Kategoria:Mistrzostwa_Polski_w_lekkiej_atletyce